Medmenneske (utdrag)

Olav Duun (1886–1939)

Didrik hadde vakna med eit brak, kom det for han: Fylla brast inni hovude på han, og hovude med, og enda låg han der og visste til seg. Der såg han vindauge, og utanfor det stod gamlemor Verda livs levande og gjorde seg kvit og blid. Eit brak ja, herre gud, når ein kjem seglande utor svarte ingenting og inn i folkevette med slik fart! Han drog seg bort til glase og såg ut. – Ja da, sa han til verda, eg ser deg mest, din hyklar der du er. No må du smile no. Du skal snart få anna å vita. Da var det Ragnhild kom med øksa, det måtte vera ho som hadde bråvekt han slik. Vårherre sjølv måtte ha sendt henne i denne stunda, gud signe han så sant.

                Han skyndte seg ut. Og ho stod der og bia. – Det er berre eg ja, tok han oppatt og gjekk fram til henne. – Jaså det var ikkje meg du såg etter no heller? Hm. Hm. Men da eg såg deg her, da takka eg Vakkermannen for det du kom. Kor trudde du eg heldt til i natt da?

                – I natt? Eg trudde vel De var heime og sov som eit anna menneske. Nei for resten, det kom for meg at De hadde hengt opp Dykk borti uthusa nokonstads.

                Ho vart vâr han gjekk ikkje med på gapsnakk i dag. Auga hans stakk henne djupt.

                – I dag må vi to freste å skjønna einannan, sa han. Han kom borttil henne og la handa på aksla hennes: – Du skal høre på meg no, Ragnhild. Endelig ein gong ja.

                Ho veik eit steg att-å-bak og vart eldande heit i andlete, ho likte aldri dei kom henne nær. Ho smilte, men auga stod strie i mot han. Han blunka ikkje, og ho blunka ikkje; slik stod dei eit tak. Da måtte ho gi seg, for han gjorde det aldri.

                – Kva er det De vil meg no da? spurte ho.

                – Ja no skal du høre på meg. Hit til har du aldri gjort det. For det første så skal du snakke til ‘n Paul og be han tenke seg om. Han, ser du, han eller ‘n Karl Albert har sett på elden nedpå Stranda. Eg kan føre vitne på det. No har eg kjøpt Stranda, men eg er redd ‘n Håkon og den andre har noko under. Vârsku dem, at dei tenker seg om. Eg er ikkje å spela med lenger.

                – Men herre gud, er De vond da?

                – Eg kan bli det, ban. Det står i di hand. Du skal få ‘n Håkon til å halde seg utanfor det eg har for meg; han må ikkje komma i vegen for meg!

                Ho lo, ho var både harm og hånlig: – De veit godt at det er n’ Håkon som har tenkt ut all ting der nede, både kvennbruke og resten. Det er hans. Gjorde eg min rett, så bad eg han vera kar denne gongen – kvifor skal han gå unda støtt? Han kjem reint bort han.

                Didrik lo han òg: – Der sa du eit ord, Ragnhild. Det er bort han skal, du lyt ta han med deg til Amerika; så har han da fare frivillig.

                Ho kvitna da ho hørte det. Hadde ho verkelig vore så redd at Håkon skulde rømme lande! Didrik kom eit steg nærmare, og ho veik unda.

                – Du trur da ikkje han held ut å leva her? Etter det de to har gjort, – du veit: Kvitugla og arven etter henne. He?

                – Skjemmest De ikkje, stotta ho. Men ho såg i det same at hoss dette menneske fanns der ikkje skam. Ho hadde ikkje drømt at menneske kunde bli så skamlaust.

                – Ja ha, Ragnhild, berre sjå på meg du. Slik er eg ja. Bøyer du ikkje stivnakken din no, da er du ferdig her, og ‘n Håkon med. Da skal Gammalfaster gravast opp og obduserast, om du veit kva det er. Ja! Kva konster de brukte for å få testamente til, det er no den ting. At ho brådøydde da de hadde hivd meg på sjukhuse, det er ein annan ting. Kom i hug det, Ragnhild.

                Ho fekk ikkje ord fram. – Håkon, Håkon! tenkte ho; resten vart borte for henne. Didrik kom innpå henne, vilde ta i henne og halde henne. Ho veik oppetter bakken.

                – Du ser eg har deg no, Ragnhild. Du skal gi deg no. Eg elskar deg, eg har ikkje ord for det, herre gud, Ragnhild! Men enda meir hatar eg det, hører du det? Dei som sett seg i mot meg her etter, dei lyser eg til helvetes; til helvetes på hålkeføre og nedover bratte bakken! eg tyner den og eg tyner den, eg legg det svart i kring deg visst du ikkje lystrar meg. Ja for eg slæst for ei sak!

                Og så kaldflirer han til henne, der er drepande lågt og nær henne: – Om så enden blir at ‘n Håkon tek live av meg. Han har fortent eit fadermord.

                Ho såg han sa sant. Dette var hans sanning. Der fanns ikkje botn i auga på han, og kva var der ikkje i dem!

                – Du kjem ikkje her ifrå før du velsignar meg! – han tok etter henne på nytt.

                Ho visste mange ting i same blinken, det var så klårt at det skar, men straks var det borte, og da visste ho berre at ho steig unda og at øksa fór i vêre. Han stod litt nedanfor henne, kven som no hadde sett han der, og øksa snudde seg i handa, og så gav ho han dasken, den han måtte ha. Ho la all si tyngd og makt i det. – Der!

                Han tok i mot dasken med ein døyvd liten sukk, mest som han sanna med henne, og seig i hop. Der låg han. Ho såg opp og rundt i kring seg. Der var ingen til stades, der var ingen som gav det nokon ans. Ho ser på han att. Han er ferdig. Han har fått øksehammaren midt oppi skinnhuva, denne rare skinnhuva han gjekk med støtt; der hadde vorte eit søkk i henne. – Men er der ikkje ein gong blod i han? undres ho. Var det likt! Nei da måtte han ha vore eit menneske da.

                Det var det. Men der såg ho ei steinsnyte som stakk opp utor jorda, ho var merkelig så lik ein økshammar. – Dit skal du, mumla ho, og tok kallen og lingsa han nedover til han låg med nakken mot steinen. Der låg han liksom han skulle ha komme stupande ned frå vassrenna, frå rennborden dei kalla. – Så.

                Ho syntes det ropa til henne: – Kva er det du har gjort no, meiner du? Men så kom ho etter at det var ho sjølv som hadde sagt det.

                Det var uhuglig så lett dette, sa ho seg da ho tok øksa og gjekk. Korleis det no går eller ikkje, han Håkon er uskyldig i det; det vart ikkje han, san. Ligg i fred! No har verda vorte fri deg. Det kom sju år for seint.

                Og no snødde det. Snøen kom veltande ned, han vilde gjømme all jorda. Ho var ikkje usams med han i det.

 

Frå Medmenneske, 1929.

Cappelen Damm

Sist oppdatert: 12.02.2013

© Cappelen Damm AS